Yazı: Eylül Giriftinoğlu Miloš Forman’ın yönettiği Amadeus, Mozart ve Salieri arasındaki ilişkiyi merkeze alırken müziği yalnızca hikâyeye eşlik eden bir unsur olarak değil, anlatının temel araçlarından biri olarak kullanır. Salieri küçük bir kasabadan gelerek II. Joseph’in sarayında önemli bir konuma ulaşmış bir bestecidir. Ailesinden destek görmemesine rağmen elde ettiği başarılar uzun süre onu tatmin eder. …
Yazı: Eylül Giriftinoğlu
Miloš Forman’ın yönettiği Amadeus, Mozart ve Salieri arasındaki ilişkiyi merkeze alırken müziği yalnızca hikâyeye eşlik eden bir unsur olarak değil, anlatının temel araçlarından biri olarak kullanır. Salieri küçük bir kasabadan gelerek II. Joseph’in sarayında önemli bir konuma ulaşmış bir bestecidir. Ailesinden destek görmemesine rağmen elde ettiği başarılar uzun süre onu tatmin eder. Ancak hayatı, kendisinden çok daha büyük bir yeteneğe sahip olan ve çocukluğundan itibaren ailesi tarafından desteklenen “deli-dâhi” Mozart ile tanışmasıyla değişir. Hayatı boyunca “Tanrı’nın müziğini” yapmayı arzulayan Salieri, kendisinin yıllarca ulaşmaya çalıştığı müziği büyük bir doğallıkla yaratabilen Mozart’ı kabullenemez. Üstelik böylesine büyük eserler yaratabilen birinin çocuksu, şımarık ve vurdumduymaz tavırları Salieri’nin öfkesini daha da artırır. Tanrı’ya kendisine de aynı yeteneği vermesi için yakarır; fakat sonunda umudunu kaybederek Tanrı’ya savaş açar. Bu savaşın yeryüzündeki karşılığı ise Mozart olacaktır. Mozart, ilk bestelerini henüz çocuk yaşlarda yapmaya başlamış ve neredeyse bütün hayatını müzikle geçirmiştir. Salzburg’dan Viyana’ya gelişiyle kariyerinde yeni bir dönem açılır. Film boyunca Mozart’ın hayatını büyük ölçüde Salieri’nin anlatımı üzerinden takip ederiz. Kendine özgü kahkahası, sanatına duyduğu büyük aşk ve çocuksu tavırlarıyla karşımıza çıkan Mozart, dönemin kurallarını ve yasaklarını pek önemsemez. Onun temel arzusu iyi müzik yapmaktır. Mozart’ın hayatındaki en büyük otorite ise babasıdır. Babasını kaybetmesi onun için önemli bir kırılma noktası olur. Ölümünden sonra bile babası Mozart’ın eserlerinde yaşamaya devam eder. Salieri bunu fark ettiğinde Mozart’ın zayıf noktasını da keşfetmiş olur ve onu yıpratmak için babasının yarattığı otorite ve suçluluk duygusunu kullanır.

Müziğin Anlatıdaki Rolü
Filmde kullanılan müziklerin en önemli özelliklerinden biri, Mozart’ın yaşamıyla bağlantılı biçimde ilerlemeleridir. Örneğin babasını kaybettikten sonra yazdığı eserleri filmde de bu kaybın ardından duyarız. Böylece müzikleri yalnızca birer klasik müzik eseri olarak değil, Mozart’ın yaşadığı olayların ve ruh hâlinin bir sonucu olarak dinleriz. Bu tercih, seyircinin hem karakterin duygusal durumunu hem de bestelerin ardındaki hikâyeyi daha iyi anlamasını sağlar. Benzer bir kullanım Salieri için de söz konusudur. Filmde müzik çoğunlukla non-diegetik biçimde kullanılır. Sahne geçişlerini birbirine bağlayarak filme süreklilik kazandırır. Yaklaşık üç saatlik bir anlatıda özellikle müziğin yükseldiği, kreşendoların kullanıldığı bölümler filmin temposunu canlı tutar. Bazı müzikal motifler ise belirli duyguların veya karakterlerin habercisi hâline gelir. Özellikle Salieri’nin Tanrı’yla ilişkisini ve hırsını anlatan sahnelerde törensel müziklerin kullanılması buna örnektir. Diegetik sesler arasında ise iki ses özellikle öne çıkar: Mozart’ın kahkahası ve Salieri’nin yakarışları. Mozart’ın kahkahası onun çocuksu, taşkın ve “deli-dâhi” yönünü vurgularken Salieri’nin yakarışları onun hırsını, çaresizliğini ve Tanrı’yla yaşadığı çatışmayı temsil eder. Bir anlamda Salieri hırsından, Mozart ise yeteneğinden delirir. Müzik aynı zamanda filmin zamansal boyutunu kurmak için de kullanılır. Eserlerden içinde bulunduğumuz dönemi anlayabildiğimiz gibi sahneler arasındaki zaman atlamalarını da müzik aracılığıyla takip ederiz. Örneğin bir operanın prova sekansında başlayan müzik, eserin sahnelendiği ana kadar devam edebilir. Böylece farklı zamanlarda geçen sahneler arasında anlamsal ve tematik bir devamlılık sağlanır.
Filmin Açılışı: Salieri’nin Karanlığı
Film güçlü ve karanlık bir müzikal vurguyla açılır. Ardından Salieri’nin yakarışlarını duyarız. Bir müzikal vurgu, ardından sessizlik ve sonrasında yeniden gelen bir vurgu… Henüz Salieri’yi görmeden yalnızca sesini duyduğumuz için yaşadığı acının kaynağını bilmeyiz. Müziğin yarattığı gerilim, seyircinin daha ilk dakikalarda bir şeylerin ters gittiğini hissetmesini sağlar. Filmin karanlık atmosferi aslında Salieri’nin kendi iç dünyasının karanlığıdır. Salieri’nin intihar girişiminin ortaya çıkmasıyla birlikte müzik hareketlenir ve başlangıçtaki gerilimin nedeni anlaşılır. Müziğin giderek yükselmesi filmin daha ilk bölümünde seyircide merak ve heyecan yaratır. Salieri’nin geçmişine dönülen sahnelerde ise müziğin tonu değişir ve ağırlaşır. Bu sahnelerde Salieri’nin çocukluğu, babasıyla ilişkisi, öfkesi ve hayal kırıklıkları anlatılır. Çocukluk sahnelerinde kullanılan daha hoş ve eğlenceli tonlar, özellikle eserlerin allegro bölümleri, çocukluğun neşesini ve saflığını yansıtır.
Salieri’nin Gözünde Mozart: Tanrı’nın Müziği
Filmin müzikal anlatısındaki en önemli ayrıntılardan biri Salieri’nin Tanrı’yla kurduğu ilişki üzerinden ortaya çıkar. Salieri dua ederken çoğunlukla törensel ve kilise müziği kullanılır. Tanrı’yla konuştuğu bu sahnelerde duyduğumuz müzikal ton, Mozart ile ilk karşılaşmalarında yeniden karşımıza çıkar. Ancak bu kez duyduğumuz beste Mozart’a aittir. Bu küçük tercih, Salieri’nin Mozart’a bakışını anlamamız açısından son derece önemlidir. Seyirci müzik aracılığıyla adeta Salieri’nin zihnine girer. Salieri için Mozart artık yalnızca olağanüstü yetenekli bir besteci değildir. Tanrı’nın kendisine vermediği yeteneği verdiği, dolayısıyla Tanrı’nın yeryüzündeki temsilcisi hâline gelen biridir. Bu nedenle Salieri’nin Mozart’a duyduğu öfke yalnızca kıskançlık değildir. Mozart’a karşı verdiği mücadele, aslında Tanrı’ya karşı verdiği mücadelenin bir parçasıdır.

Salieri Mozart’ın Notalarını Okurken
Filmin müzik kullanımının en etkileyici örneklerinden biri, Salieri’nin Mozart’ın ilk taslaklarını incelediği sahnedir. Sahnenin başlangıcında beste yavaş ilerler. Salieri kâğıtlara bakarken zamanın adeta yavaşladığı hissine kapılırız. Ağır fakat canlı müzik, onun karşısındaki eserlerden ne kadar etkilendiğini hissettirir. Salieri sayfaları çevirdikçe besteler hızlanmaya başlar. Her yeni kâğıtta müzik de değişir. Bir noktadan sonra seyirci yalnızca Salieri’yi izlemiyordur; onun zihninin içine girmiştir. Salieri notalara baktığında kafasında nasıl bir müzik duyuyorsa seyirci de aynı müziği duyar. Sekans o kadar akıcı ilerler ki eserler arasındaki geçişler neredeyse fark edilmez. Salieri ile birlikte Mozart’ın zihnine doğru çekiliriz. Bu büyülenme hâli, sahnedeki başka bir karakterin Salieri’ye yeniden seslenmesiyle bir anda sona erer. Müzik kesilir ve Salieri ile birlikte seyirci de gerçek dünyaya geri döner. Bu sahne Salieri’nin Mozart’la ilişkisindeki en büyük çelişkiyi de gösterir: Mozart’ı yok etmek isteyen kişi, aynı zamanda onun dehasını belki de herkesten daha iyi anlayan kişidir.
Mozart’ın Babası ve Gerilim Müziği
Mozart’ın babası film boyunca yalnızca bir karakter değil, aynı zamanda bir otorite sembolüdür. Mozart’ın babasını gördüğümüz veya onunla ilgili sahnelerde filmin başındaki gerilimli müzikal yapı yeniden ortaya çıkar. Dışarıdan bakıldığında Mozart’ın babasıyla ilişkisi oldukça güçlü görünmesine rağmen babası onun hayatındaki en büyük otoritedir. Mozart hiçbir zaman tamamen onun etkisinden çıkamaz. Bu nedenle babasının ölümü, onun hayatında yalnızca kişisel bir kayıp değildir. Ölümünden sonra yazdığı eserlerin giderek daha karanlık hâle gelmesi de bu psikolojik dönüşümle ilişkilendirilir. Babası fiziksel olarak ölmüştür fakat Mozart’ın zihninde yaşamaya ve onunla konuşmaya devam eder. Filmde Mozart’ın hayatındaki önemli kırılmaların birçoğu babasıyla ilişkili sekanslarda kullanılan gerilim müziğiyle desteklenir. Mozart babasının ölümünü öğrendiğinde yine aynı müzikal atmosfer ortaya çıkar ve ardından film, Mozart’ın en karanlık ve korkutucu opera sekanslarından birine geçer. Buradaki karakterlerden biri Mozart’ın zihninde babasının otoritesini çağrıştırır. Alt metinde Mozart’ı yargılayan ve suçlayan bir baba figürü vardır.Salieri de bu operayı izlediğinde önemli bir şeyi fark eder: Mozart’ın en büyük zayıflığı babasıdır. Ve bundan sonra Mozart’ı yok etmek için kullanacağı yolu bulmuş olur.

Müziğin Duyguyu Bilinçli Olarak Değiştirmesi
Film müziği her zaman karakterle empati kurmamızı sağlamak için kullanılmaz. Bazen tam tersine, sahnenin taşıdığı duyguyu bilinçli biçimde kırar. Mozart’ın iş bulamadığı dönemde öğrencisinin yanından öfkeyle ayrıldığı sahne buna güzel bir örnektir. Mozart oldukça zor bir dönemden geçmesine rağmen sahnede neşeli bir müzikal ton kullanılır. Normalde karakterin yaşadığı sıkıntıya üzülmemiz beklenebilecekken müzik buna izin vermez. Sahnenin dramatik ağırlığını hafifletir ve Mozart’ın vurdumduymaz karakterini yeniden hatırlatır. Dolayısıyla Amadeus’ta müzik yalnızca “üzücü sahnede üzgün, neşeli sahnede neşeli” biçiminde çalışan basit bir destek unsuru değildir. Bazen görüntüyle aynı duyguyu yaratırken bazen görüntünün tam tersine hareket ederek seyircinin sahneyle kurduğu ilişkiyi değiştirir.
Mozart’ın Kahkahasıyla Gelen Final
Filmin son sahnelerinde Salieri’nin kulaklarında Mozart’ın kahkahasıyla birlikte Mozart’ın besteleri çalmaya devam eder. Mozart artık hayatta değildir fakat Salieri için varlığı sona ermemiştir. Bu sekans, Salieri’nin yıllar geçmesine rağmen hırsından ve Mozart’ın gölgesinden kurtulamadığını gösterir. Aynı zamanda onun zihinsel çöküşünün merkezinde Mozart’ın bulunduğunu bir kez daha hatırlatır. Film böylece başından beri kurduğu ses dünyasını tamamlar. Mozart’ın kahkahası başlangıçta onun çocuksu ve sıra dışı karakterinin bir parçasıyken finalde Salieri’nin zihninden çıkaramadığı bir sese dönüşür. Salieri Mozart’ı susturmak istemiştir; fakat Mozart öldükten sonra bile müziği yaşamaya devam eder. Amadeus’u güçlü kılan da tam olarak budur. Filmde müzik yalnızca Mozart ve Salieri’nin eserlerinden oluşan görkemli bir fon değildir. Karakterlerin psikolojisini anlatır, zamanı birbirine bağlar, sahnelerin anlamını değiştirir, seyirciyi Salieri’nin zihnine sokar ve kimi zaman diyalogların söyleyemediği şeyleri söyler.
Mozart’ın kısa hayatına yüzlerce eser sığdırmasının ardından geriye kalan şey de tam olarak budur: Salieri’nin susturamadığı müzik.
Amadeus, Mozart’ın hikâyesini anlatırken onun müziğini hikâyenin üzerine yerleştirmez; hikâyenin kendisine dönüştürür.






