Join the Club

Get the best of Editoria delivered to your inbox weekly

Matrix’te Gerçek Nedir? Kırmızı Hapı Seçmek Bizi Gerçekten Özgür Kılar mı?

Matrix filmi üzerinden gerçeklik, simülasyon, özgürlük, kırmızı hap ve felsefe kavramlarını sorguluyoruz. Peki, gerçeği öğrenmek insanı gerçekten özgür kılar mı?

Yazan: Meryem Kaçmaz

“Gerçeğin çölüne hoş geldin.” demiş Morpheus. O hâlde bize de hoş bulduk demek düşer. Matrix’ten başka bir repliğe bakalım:

“Bu senin son şansın. Bundan sonra geri dönüş yok. Mavi hapı alırsan hikâye biter; yatağında uyanırsın ve istediğin şeye inanırsın. Kırmızı hapı alırsan Harikalar Diyarı’nda kalırsın, ben de sana tavşan deliğinin ne kadar derin olduğunu gösteririm. Unutma, sana vadettiğim tek şey gerçek. Fazlası değil.”

Bir film, binlerce teori. Altında yatan pek çok farklı soru… Ya bir simülasyondaysak? Özgürlük nedir, gerçek nedir? Ya da gerçek bizi özgür kılar mı? Eğer gerçek bizi özgür kılıyorsa, Ajan Smith neden özgür değildi? Bir yapay zekâ nasıl olur da özgür olmak ister?

Şimdi arkanıza yaslanın ve kurşunları durduramadığımız bu “gerçek” dünyadan Matrix’i anlamaya çalışalım.

Wachowski kardeşler tarafından yazılan ve yönetilen Matrix, 1999 yılında seyirciyle buluştu. Başrolünde Keanu Reeves’in (Neo) yer aldığı bu başyapıtta Carrie-Anne Moss (Trinity) ve Laurence Fishburne (Morpheus) gibi isimler de yer alıyor.

Film, gündüzleri üst düzey bir yazılım şirketinde çalışan Thomas Anderson’ın, geceleri ise “Neo” kimliğiyle hackerlık yaptığı Matrix adlı distopik evrende geçiyor.

Neo’nun bir şanssızlığı var: Sorgulayan bir zihne sahip. Bu sorgulamalar onu huzursuz ediyor. Bir yalanın içinde yaşadığını hissettiği için gerçeği öğrenmek, onun için ne pahasına olursa olsun önemli. Zaten bu nedenle kırmızı hapı seçiyor.

Filmin başlarında Neo’nun sorgulayıcı kimliğini ortaya koyan bir başka detay daha var: Okuduğu kitap, Nihilizm.

Nihilizm, felsefede kısaca “hiççilik” olarak tanımlanır. Her şeyden şüphe etmeye başladığınız bu yolda, hiçbir şeyin, hatta kendinizin bile var olmadığına inanabilirsiniz.

Matrix, her ne kadar bilim kurgu ve aksiyon filmi olarak anılsa da bana göre felsefi yönü çok daha ağır basıyor. Filmde insanlar bir simülasyona hapsedilmiş durumda ve bunun farkında bile değiller. Üstelik tüm bunların yapay zekâ tarafından oluşturulduğu bu distopyada insanlar, tarlada sebze yetiştirir gibi üretiliyor.

Matrix, bazı küçük detaylarla da çok katmanlı yapısını koruyor. Örneğin, Morpheus karakterinin ismi… Film boyunca insanoğlunun, yapay zekâlar tarafından oluşturulmuş bir evrende “uykuya” hapsedildiğini görüyoruz. Morpheus, Yunan mitolojisinde rüya tanrısıdır. Görevi, özellikle kralların ve kahramanların rüyalarını şekillendirmektir. Nitekim Morpheus da Neo’nun seçilmiş kişi olduğuna inanıyordu.

Fakat filmin ortalarında, Kahin’in söylediklerine göre Neo “O” değildi. Morpheus ise buna o kadar inanmıştı ki Neo için kendini feda etmeye hazırdı. O noktada izlerken aklıma şu soru takıldı: Morpheus, Neo’nun seçilmiş kişi olduğuna bu kadar inanıyorsa neden onun için canını feda ediyordu? Sonuçta, eğer haklıysa Neo ölmemeliydi. En azından bir şeyleri başarmadan ölmemeliydi.

İşte burada şu replik devreye giriyor:

“Neo: Bana ‘seçilmiş kişi’ olmadığımı söyledi.

Morpheus: Sana tam olarak duyman gerekeni söyledi. Hepsi bu. Er ya da geç sen de benim gibi bir yolu bilmek ile o yolda yürümek arasındaki farkı anlayacaksın.”

Bu noktada kafamdaki soru işaretleri de ortadan kalkıyor.

Filmde, felsefi açıdan Platon’un mağara alegorisiyle de bariz bir benzerlik görüyoruz. Platon’un mağara olarak nitelendirdiği şeyi, Matrix’te simülasyon olarak görüyoruz. Yani aslında gerçek dünyada değil, bir kurmacanın içindeyiz. Oradan çıkmak, yani kırmızı hapı seçmek, her ne kadar sancılı olsa da sonunda özgürlüğe kavuşmak ödülümüz oluyor.

Özgürlük demişken, Ajan Smith’e de değinmeden geçemeyeceğim. Ajan Smith, bir yapay zekâ olmasına rağmen Matrix’ten sıkıldığını ve özgür olmadığını söylüyor. Bir yapay zekâ bunu nasıl hisseder? Orası da ayrı bir soru.

Peki, gerçekten gerçeği öğrendiğimizde özgür mü oluruz? Bence bunun cevabı hayır. Neo da uyandığında özgür olmadı. Ama kendine inandığında artık özgürdü. Belki de özgürlük, gerçeği bilmekten değil, o gerçeğin içinde neler yapabileceğine inanmaktan geçiyordur.

Bu da beynimize hükmetmekten geçiyor. Peki, beynimize hükmeden, “biz” dediğimiz o kavram neleri kapsıyor? Ruhumuzu mu, duygularımızı mı? Sanırım bunu hiçbir zaman bilemeyeceğiz.

Son olarak dikkatimi çeken bir detay da Trinity’nin Neo’nun ölmeyeceğine dair sarsılmaz inancının kaynağı. Trinity’nin Neo’nun Seçilmiş Kişi olduğuna inanmasının nedeni Morpheus’un fikirleri değildi. Neo’ya duyduğu aşka o kadar güveniyordu ki başka kanıtlara ihtiyaç duymadı. Burada da aşk gibi soyut bir duygunun nasıl bu kadar somut bir dayanak oluşturduğunu görüyoruz.

Romantik biri olarak bu detaya bayıldığımı söylemeden geçemeyeceğim.

Sadece ilk filmi yorumladığım bu yazıda, serinin diğer filmlerini de önümüzdeki günlerde değerlendireceğiz.

E, o zaman söylemeden geçemeyeceğim:

“Uyan! Matrix seni yakaladı. Beyaz tavşanı takip et.”

Peki, siz olsaydınız hangi hapı seçerdiniz? Gerçeğin acı yüzüyle karşılaşmayı mı, yoksa kendi dünyanızda yaşamaya devam etmeyi mi tercih ederdiniz? Matrix’in yıllar sonra bile zihnimizde soru işaretleri bırakmasının nedeni belki de tam olarak budur. Sizce gerçek, insanı özgürleştirir mi?

Bültenimize Katılın

Bu yazıyı beğendiniz mi? Aylık bültenimize bayılacaksınız.

Sanat Duvarı

Sanat Duvarı

Yorumlar

Leave a Reply

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir