Join the Club

Get the best of Editoria delivered to your inbox weekly

Paris’in Çirkin Bulduğu Kule, Dünyanın Hayran Olduğu Simgeye Nasıl Dönüştü?

1887’de sanatçılar tarafından çirkin bulunup protesto edilen Eiffel Kulesi, nasıl Paris’in simgesi oldu? Alışkanlık, estetik ve değişim üzerine ilginç bir hikâye.

Yazan: Çisil Sezen
Fotoğraf: Sanal Şantiye

Paris, 1887. Şehrin tanınmış yazarları, ressamları ve mimarları bir gazetede ortak bir mektup yayımlıyor. Mektubun konusu, henüz tamamlanmamış bir kule. Mektuba göre bu kule çirkin, gereksiz ve Paris’e yakışmayan bir yapı. Bugün ise aynı kule, Paris denildiğinde akla gelen ilk simgelerden biri.

Mektubu yazanlar, şehrin estetik anlayışını belirleyen isimlerdi. Peki, kulenin inşasına neden bu kadar tepki gösterdiler?

Paris, 1889 yılında Dünya Fuarı’na ev sahipliği yapacaktı. Fransız Devrimi’nin yüzüncü yılı dolayısıyla düzenlenen bu fuarda Fransa, dünyaya mühendislik ve sanayi alanındaki gücünü göstermek istiyordu. Eiffel Kulesi de fuarın giriş kapısı olarak tasarlanmıştı. Başlangıçta kule için yalnızca 20 yıllık bir kullanım hakkı verilmişti. Yani kalıcı bir anıt olarak değil, fuar için inşa edilen geçici bir yapı olarak düşünülüyordu.

Tamamen demirden inşa edilen kule, yaklaşık 300 metre yüksekliğiyle dönemin en yüksek insan yapısı olacaktı. Tasarımında Gustave Eiffel’in şirketinde çalışan mühendisler ve bir mimar görev aldı. Proje, adını da sahibi Gustave Eiffel’den aldı. Paris’in merkezine bir mühendislik şirketinin tasarladığı devasa bir demir iskelet dikilecekti. O zamana kadar demir; köprü, istasyon ve fabrika gibi işlevi ön planda olan yapılarda kullanılıyordu. Ondan sanatsal bir değer taşıması beklenmiyordu. Bu nedenle böylesine büyük bir yapının şehrin simgesi hâline gelebileceği pek düşünülmüyordu. Kule, sanatsal bulunmadığı gerekçesiyle eleştirilerin hedefi oldu. Bu eleştiri mektubunu imzalayanlar arasında Paris Operası’nın mimarı ve ünlü yazar Guy de Maupassant da bulunuyordu.

Mektubu kaleme alanlar, Paris’in o güne kadar korunmuş güzelliğini savunuyordu. Halkın kuleye şimdiden “Babil Kulesi” adını verdiğini de belirtiyorlardı. Onlara göre bu yapı, şehrin ruhunu bozacak bir canavardı. Paris’in üzerine çöken karanlık bir fabrika bacasını andırıyordu. Üstelik inşaat henüz tamamlanmamışken kule çirkin ilan edilmişti. Sanat çevrelerini rahatsız eden unsurların başında yapının tamamen demirden oluşması ve geniş tabanı geliyordu.

Gustave Eiffel ise kulenin kendine özgü bir güzelliğe sahip olacağını savunuyordu. Ona göre yapının büyüklüğü bile başlı başına bir çekicilik taşıyordu. Kulenin eğrileri, yalnızca estetik bir tercih değil, rüzgâra karşı dayanıklılık hesaplarının da sonucuydu. Her iki taraf da güzellikten söz ediyordu ancak aynı şeyi kastetmiyordu.

Mektubu imzalayanlar taş yapıları, heykelleri ve süslemeleri güzel buluyordu. Demir ise onlar için mühendisliğin alanına giriyor, sanatın dışında kalıyordu. Paris’i tamamlanmış bir tablo gibi görüyor ve bu tabloya yeni bir unsur eklenmesinin güzelliği bozacağını düşünüyorlardı. Demir, onların alışık olduğu estetik anlayışın dışında, bambaşka bir dünyayı temsil ediyordu.

Eiffel Kulesi’nin resmî internet sitesinde yer alan tarih anlatımına göre, sanatçıların iddialarının aksine halkın kuleye karşı büyük bir nefret duyduğunu gösteren güçlü bir kanıt yoktu. Tepkiler daha çok sanat çevrelerinden yükseliyordu. Maupassant’ın tavrı bu duruma iyi bir örnek. Bir seyahat kitabında, kuleden o kadar rahatsız olduğunu anlatıyor ki Paris’i terk ettiğini söylüyor.

Kule açıldıktan sonra Dünya Fuarı boyunca yaklaşık iki milyon kişi tarafından ziyaret edildi. Eleştirmenlerden bazıları zamanla fikirlerini değiştirdi, hatta kamuoyu önünde özür dileyenler oldu. Başlangıçta geçici bir dekor olarak tasarlanan bu yapı, zamanla Paris’in en önemli simgelerinden birine dönüştü.

Çirkin Dediğimiz Şey?

Aslında bu hikâye yalnızca Paris’e özgü değil. Başka şehirlerde de benzer durumlarla sık sık karşılaşıyoruz. Yeni bir bina inşa edildiğinde tepki çekiyor, “Buraya hiç yakışmadı.” deniliyor. Ancak aradan zaman geçip yapı şehrin siluetine karıştığında insanlar onu benimsemeye başlıyor. Yıllar sonra önünde fotoğraf çektiren turistler, bir zamanlar o binaya “canavar” denildiğini çoğu zaman bilmiyor bile.

Bence bu ilk tepkilerin arkasında estetik kaygılardan çok, yabancılık hissi yatıyor. İnsan gözü, alışık olmadığı şeyler karşısında başlangıçta biraz huzursuz olabiliyor. Bu alışma sürecinde yaşanan rahatsızlığı da en kestirme yoldan “çirkin” diyerek ifade ediyoruz.

Kuleye karşı çıkanların yaşadığı duygu da muhtemelen buydu. Çok sevdikleri eski Paris’in değişmesinden korkuyor, bu endişelerini çirkinlik üzerinden dile getiriyorlardı. Çünkü o demir yapı, bildikleri güzellik kurallarını altüst eden yeni bir çağın habercisiydi. Sevdikleri şehrin hiç değişmeyeceğini düşünerek yanıldılar. Oysa bugün hayranlıkla baktığımız ve tarihî olarak nitelendirdiğimiz pek çok yapı da ilk inşa edildiğinde birilerinin gözüne batmıştı.

Elbette, yeni ve başlangıçta çirkin bulunan her yapının zamanla güzel karşılanacağı gibi bir kural yok. Gerçekten kötü tasarlanmış, şehrin dokusuna zarar veren ve yaşam alanlarını boğan yapılar da var. Bunlara yönelik eleştiriler sonuna kadar haklı olabilir. Paris’in merkezindeki en yüksek gökdelen olan Montparnasse Kulesi, 1973 yılında inşa edildiğinde büyük tepki çekmiş ve birkaç yıl sonra şehirde yüksek yapıların inşası sınırlandırılmıştı. Aradan elli yılı aşkın zaman geçmesine rağmen kule, bugün hâlâ basında Paris’in en çirkin binası olarak anılıyor. Demek ki alışmak, her zaman sevmek anlamına gelmiyor. Her şeyi olduğu gibi kabul etmek zorunda değiliz. Ancak bir şey hakkında peşin hüküm vermeden önce gözümüze ve zihnimize biraz zaman tanımakta fayda var.

1887’de yayımlanan o mektup bugün bize yersiz gelebilir. Fakat biz de zaman zaman aynı yanılgıya düşüyoruz. Bugün burun kıvırdığımız bir yapıyı yarın sevebilir, bugün hayranlık duyduğumuz eserleri ise başkalarının gözünde sıradan bulabiliriz. Belki de bir yapıya ya da esere “çirkin” dediğimizde kendimize şu soruyu da sormalıyız:

Gerçekten çirkin mi, yoksa henüz alışmadık mı?

Bültenimize Katılın

Bu yazıyı beğendiniz mi? Aylık bültenimize bayılacaksınız.

Sanat Duvarı

Sanat Duvarı

Yorumlar

Leave a Reply

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir