Join the Club

Get the best of Editoria delivered to your inbox weekly

Ferhan Şensoy’u Anlamak: Kahkahayı Direnişe Dönüştürmek

Yazan: Emre Gül, Eylül Giriftinoğlu Ferhan Şensoy'u sadece bir oyuncu veya yönetmen olarak tanımlamak, ona şüphesiz haksızlık olur. O; kelimelerle zekice dans eden bir yazar, toplumsal hafızamızı mizahın gücüyle tazeleyen bir aydın ve geleneksel Türk tiyatrosunu modern dünyanın dertleriyle harmanlayan eşsiz bir ustaydı. Vefatının ardından sahnelerde yeri doldurulamaz bir boşluk kalsa da kaleme aldığı metinler, …

Yazan: Emre Gül, Eylül Giriftinoğlu

Ferhan Şensoy’u sadece bir oyuncu veya yönetmen olarak tanımlamak, ona şüphesiz haksızlık olur. O; kelimelerle zekice dans eden bir yazar, toplumsal hafızamızı mizahın gücüyle tazeleyen bir aydın ve geleneksel Türk tiyatrosunu modern dünyanın dertleriyle harmanlayan eşsiz bir ustaydı. Vefatının ardından sahnelerde yeri doldurulamaz bir boşluk kalsa da kaleme aldığı metinler, kendine has üslubu ve direnişçi ruhuyla yaşamaya devam ediyor. Peki, bu büyük ustayı sadece izlemekten öteye geçip onu gerçekten kavramak için nereye bakmalıyız?

Bir Tiyatro Fenomeni ve Direniş Hikâyesi: Ferhangi Şeyler

Ferhan Şensoy denildiğinde akla gelen ilk eserlerden biri kuşkusuz Ferhangi Şeylerdir. 1987 yılında sahnelenmeye başlayan ve zaman içerisinde Türk tiyatro tarihinin en uzun soluklu yapımlarından birine dönüşen oyun, yalnızca Şensoy’un mizah anlayışının zirvelerinden biri değildir. Ferhangi Şeyler’in ortaya çıkış hikâyesi, aynı zamanda onun tiyatroya bağlılığını ve karşılaştığı zorluklar karşısındaki direnişini anlamak için de oldukça önemlidir.

1987 yılında Ferhan Şensoy ve Ortaoyuncular için son derece ağır bir olay yaşandı. Şensoy’un büyük emeklerle tiyatroya kazandırdığı tarihi Ses Tiyatrosu’nda yangın çıktı. Yangın, yalnızca fiziksel bir mekâna zarar vermemişti; Ortaoyuncular’ın üretim alanını ve yıllardır kurmaya çalıştığı bağımsız tiyatro düzenini de tehdit ediyordu.

Şensoy ise bu yıkım karşısında sahneden çekilmek yerine sahneyi yeniden kurmanın yolunu aradı. Tiyatronun onarımına kaynak yaratabilmek amacıyla büyük dekorlara, geniş oyuncu kadrolarına ve yüksek prodüksiyon maliyetlerine ihtiyaç duymadan sahnelenebilecek tek kişilik bir oyun hazırladı: Ferhangi Şeyler.

Bu nedenle Ferhangi Şeyler’in hikâyesinde oldukça güçlü bir ironi vardır. Bir tiyatronun yaşadığı felaket, Türk tiyatrosunun en uzun ömürlü oyunlarından birinin doğmasına vesile olmuştur. Şensoy, tiyatrosunun zarar görmesine yine tiyatro yaparak cevap vermiştir.

Bu tavır onun sanat anlayışının da küçük bir özeti gibidir: Tiyatro yanıyorsa tiyatro yaparak onu yeniden ayağa kaldırmak.

Ferhangi Şeyler başlangıçta tiyatronun onarımına katkı sağlamak amacıyla ortaya çıkmış olsa da kısa sürede kendi başına bir fenomene dönüştü. Şensoy’un tek başına sahneye çıktığı oyun, klasik anlamda sabit bir metinden çok yaşayan ve sürekli dönüşen bir gösteriydi. Gündelik hayat, gazete haberleri, siyasi gelişmeler, televizyon, bürokrasi, ekonomik sıkıntılar, insan ilişkileri ve Şensoy’un kişisel gözlemleri oyunun malzemesine dönüşüyordu.

Türkiye değiştikçe Ferhangi Şeyler de değişiyordu.

Bu yönüyle oyun, yalnızca yıllarca sahnelenen bir tiyatro eseri değil, aynı zamanda Türkiye’nin toplumsal ve politik hayatının mizahi bir günlüğü hâline geldi.

Ferhangi Şeyler’i yalnızca günümüz stand-up kültürünün erken örneklerinden biri olarak değerlendirmek de bu nedenle eksik kalır. Oyunun köklerinde meddahlık geleneği, politik kabare ve Şensoy’un kendine özgü tiyatro dili bulunur. Şensoy sahnede seyirciyle doğrudan konuşur, güncel olayları yorumlar, kelimeleri bozar, yeni sözcükler üretir ve zaman zaman oynadığı oyunun kendisini bile mizahın konusu hâline getirir.

Dördüncü duvar neredeyse tamamen ortadan kalkar. Seyirci yalnızca izleyen değil, gösterinin yaşayan unsurlarından biri olur.

Belki de Ferhangi Şeyler’in binlerce kez sahnelenebilmesinin sırrı tam olarak burada yatar. Oyun hiçbir zaman tamamen aynı oyun değildir. Şensoy yaşlandıkça, Türkiye değiştikçe, gazetelerin manşetleri ve toplumun dertleri dönüştükçe Ferhangi Şeyler de dönüşür.

Fakat oyunun ortaya çıkışındaki hikâye unutulmamalıdır. Çünkü Ferhangi Şeyler, Ferhan Şensoy’un yalnızca mizah anlayışının değil, tiyatroya tutunma biçiminin de simgelerinden biridir.

Bir yangının ardından doğmuş, tiyatroyu yeniden ayağa kaldırmak için oynanmış ve sonunda kendi başına Türk tiyatro tarihinin en önemli fenomenlerinden birine dönüşmüştür.

Bu açıdan Ferhangi Şeyler’e yalnızca “tek kişilik bir gösteri” olarak bakmak, oyunun taşıdığı tarihsel anlamın önemli bir bölümünü kaçırmak demektir. O aynı zamanda Ferhan Şensoy’un sanatla direnme anlayışının en somut örneklerinden biridir.

Ferhan Şensoy’un Hayatı ve Yaptıkları

Ferhan Şensoy’un hikâyesi, 26 Şubat 1951’de Samsun’un Çarşamba ilçesinde başladı. Henüz genç yaşlarında edebiyata, mizaha ve sözcüklerin dünyasına duyduğu ilgi, ileride yalnızca oyun yazan değil, Türkçeyle kendine özgü bir ilişki kuran bir sanatçının ilk işaretlerini taşıyordu. Eğitim hayatının önemli duraklarından biri olan Galatasaray Lisesi yıllarında edebiyatla ve tiyatroyla daha yakından ilgilenmeye başladı. Daha sonra eğitimini Çarşamba Lisesi’nde tamamladı.

1970’li yıllarda yolu Fransa’ya uzandı. Strasbourg’da tiyatro eğitimi aldı ve Avrupa tiyatrosunun farklı biçimleriyle yakından tanıştı. Burada edindiği deneyim, ileride kuracağı tiyatro dünyasının önemli kaynaklarından biri olacaktı. Kabareden absürt tiyatroya, politik tiyatrodan Batı’nın sahneleme anlayışına kadar farklı gelenekleri gözlemledi. Ancak Şensoy’un asıl başarısı, Avrupa’da gördüklerini Türkiye’ye olduğu gibi taşımamasında yatıyordu. Batı tiyatrosundan öğrendiklerini meddahlık, ortaoyunu, Karagöz-Hacivat ve Türk mizahının sözlü geleneğiyle buluşturdu.

Türkiye’ye döndüğünde artık yalnızca oyunlarda rol almak isteyen genç bir oyuncu değildi. Kendi metinlerini yazmak, kendi oyunculuk anlayışını oluşturmak ve en önemlisi kendi tiyatrosunu kurmak istiyordu. Televizyon ve tiyatro çalışmalarının ardından 1980 yılında Ortaoyuncular topluluğunu kurması, Ferhan Şensoy’un sanat yaşamındaki en önemli kırılmalardan biri oldu.

Ortaoyuncular’ın ismi bile onun tiyatro anlayışını anlatıyordu. Şensoy, geleneksel Türk tiyatrosunun ortaoyunu mirasını çağdaş bir tiyatro anlayışıyla yeniden yorumlamaya çalışıyordu. Fakat amacı geçmişte yapılanları taklit etmek değildi. Geleneksel tiyatronun seyirciyle kurduğu doğrudan ilişkiyi, doğaçlama gücünü, taşlamasını ve dil oyunlarını alarak kendi döneminin meselelerini anlatmak istiyordu. Böylece zamanla Ortaoyuncular yalnızca bir tiyatro topluluğu olmaktan çıktı; kendine özgü dili, oyunculuk biçimi ve seyirciyle ilişkisi bulunan bir tiyatro ekolüne dönüştü.

Şensoy’un bağımsız tiyatro konusundaki ısrarının en somut örneklerinden biri ise Ses Tiyatrosu oldu. Beyoğlu’ndaki tarihi tiyatro salonunu Ortaoyuncular’ın sahnesine dönüştürerek İstanbul’un tiyatro hafızasının önemli mekânlarından birinin yeniden hayat bulmasını sağladı. Şensoy için bir tiyatro binasına sahip çıkmak yalnızca fiziksel bir mekânı korumak anlamına gelmiyordu. Sahne, kulis, seyirci ve yıllar boyunca o salonda biriken hikâyeler de tiyatronun parçasıydı. Ses Tiyatrosu bu nedenle zamanla Ortaoyuncular’ın yuvasına ve Şensoy’un bağımsız tiyatro anlayışının simgelerinden birine dönüştü.

Onun tiyatro tarihindeki en sıra dışı başarılarından biri ise Ferhangi Şeyler oldu. 1987 yılında sahnelenmeye başlayan tek kişilik oyun, yıllar içerisinde binlerce kez seyirci karşısına çıktı. Şensoy burada günlük hayatın küçük ayrıntılarından gazetelerin manşetlerine, bürokrasiden siyasete, televizyondan ekonomik sıkıntılara kadar karşısına çıkan hemen her şeyi mizahın malzemesine dönüştürüyordu. Ferhangi Şeyler sabitlenmiş, yıllarca aynı biçimde tekrarlanan bir oyun değildi; Türkiye değiştikçe oyun da değişiyor, Şensoy yaşadıklarını ve gözlemlediklerini sürekli metnin içine katıyordu. Bu nedenle eser zamanla yalnızca bir tiyatro gösterisi değil, Türkiye’nin yıllara yayılan mizahi bir günlüğü hâline geldi.

Şensoy’un geleneksel Türk tiyatrosuyla kurduğu bağ ise 1989 yılında sembolik olarak çok önemli bir noktaya ulaştı. Kel Hasan Efendi’den İsmail Dümbüllü’ye, Dümbüllü’den Münir Özkul’a uzanan Kavuk geleneğinin yeni taşıyıcısı Ferhan Şensoy oldu. Münir Özkul’un kendisine devrettiği Kavuk, yalnızca bir sahne aksesuarı değildi; Türk tiyatrosundaki ustalık ve geleneğin kuşaktan kuşağa aktarılmasının sembolüydü.

Ferhan Şensoy bu emaneti 27 yıl boyunca taşıdı. 2016 yılında ise Kavuğu Rasim Öztekin’e devretti. Bu aktarım, Şensoy’un gelenek anlayışını da çok iyi özetliyordu. Ona göre gelenek, korunup bir vitrinin içine yerleştirilecek bir hatıra değildi. Yaşaması için değişmesi, çağının dilini konuşması ve zamanı geldiğinde yeni bir kuşağa aktarılması gerekiyordu.

Şensoy’un üretkenliği yalnızca Ferhangi Şeyler veya Ortaoyuncular ile sınırlı kalmadı. Şahları da Vururlar, Kahraman Bakkal Süpermarkete Karşı, İçinden Tramvay Geçen Şarkı gibi eserlerinde politik baskıdan tüketim kültürüne, değişen şehir hayatından toplumsal yozlaşmaya kadar pek çok meseleyi sahneye taşıdı. Ancak bunu seyirciye doğrudan ne düşünmesi gerektiğini söyleyerek değil; absürt durumlar, kelime oyunları, yanlış anlamalar ve güçlü bir taşlama üzerinden yaptı.

Şensoy’un dünyası tiyatro sahnesinin dışına da taştı. Bunun geniş kitleler tarafından en çok bilinen örneklerinden biri Pardon oldu. Kendi tiyatro eserinden sinemaya uyarlanan film, küçük bir yanlış anlaşılmanın üç sıradan insanı adalet mekanizmasının içinde nasıl öğütebildiğini trajikomik bir hikâyeyle anlattı. Film boyunca seyirci bir yandan yaşanan absürtlüklere gülerken diğer yandan bürokrasi, sorgulama yöntemleri ve adalet sistemi üzerine oldukça sert bir eleştiriyle karşı karşıya kalıyordu. Bu yönüyle Pardon, Şensoy mizahının temel özelliğini sinemaya taşıdı: Önce güldürmek, ardından insanı güldüğü şey konusunda rahatsız etmek.

Fakat Ferhan Şensoy’u yalnızca tiyatro ve sinema üzerinden okumak da eksik kalır. Çünkü her şeyden önce son derece üretken bir yazardı. Kalemimin Sapını Gülle Donattım, Başkaldıran Kurşunkalem, Gündeste, Elveda SSK, Kazancı Yokuşu ve daha birçok kitabında sahnedeki dil ustalığını edebiyata taşıdı. Sözcükleri bozdu, yeniden kurdu, yeni kelimeler türetti; Türkçenin alışılmış kullanım biçimleriyle oynadı. Zamanla bu dil o kadar ayırt edilebilir hâle geldi ki, Şensoy’un üslubunu tanımlamak için adeta ayrı bir kavram ortaya çıktı: “Şensoyca.”

Bütün bunlara birlikte bakıldığında Ferhan Şensoy’un kariyerini yalnızca başarılı oyunların sıralandığı bir sanatçı biyografisi olarak okumak mümkün değildir. Yaklaşık yarım yüzyıl boyunca tiyatro yazdı, oynadı, yönetti, kitaplar kaleme aldı, tarihi bir tiyatro mekânını yaşattı, oyuncular yetiştirdi ve geleneksel Türk tiyatrosundan aldığı mirası kendi çağının diliyle yeniden yorumladı.

Belki de Ferhan Şensoy’un hayatını anlatırken en belirleyici nokta tam olarak budur: O yalnızca tiyatro yapmadı; kendi tiyatro dünyasını kurdu. Ortaoyuncular’dan Ses Tiyatrosu’na, Ferhangi Şeyler’den Kavuk geleneğine ve kendine özgü diline kadar geride bıraktığı bütün parçalar, bugün hâlâ o dünyanın içinde yaşamaya devam ediyor.

Ferhan Şensoy’u Anlamak

Ferhan Şensoy’u anlamak, aslında Türkiye’nin son yarım asırlık sosyolojik ve politik serüvenini okumaktır. Sahnede attığı tiratlar sadece insanları güldürmeyi amaçlamaz; izleyiciyi düşünmeye, sorgulamaya ve rahatsız olmaya davet ederdi.

Onun sanat felsefesini ve duruşunu anlamak için şu üç temel noktayı özümsemek gerekir:

  • Yaratıcı Dil (Şensoyca): Dilin sınırlarını sonuna kadar zorlamış, kelimeleri tersyüz ederek, ekleri değiştirerek veya yeni kelimeler türeterek adeta kendi dilini yaratmıştır. Bu “Şensoyca”, sansüre, bürokrasiye ve sıradanlığa karşı dilsel bir başkaldırıdır.
  • Gelenek ve Çağdaşlığın Kusursuz Sentezi: Batı’nın epik, absürt ve kabare tiyatrosunu çok iyi bilmesine rağmen yönünü hep kendi topraklarına dönmüştür. Meddahlık geleneğini, ortaoyununun taşlamasını ve Karagöz’ün diyalog yapısını alıp günümüzün politik sorunlarıyla harmanlayarak evrensel bir düzeye taşımıştır.
  • Sistem Eleştirisi ve Don Kişot Ruhu: Tüketim toplumuna, adaletsizliklere, yozlaşan kültüre ve siyasi ikiyüzlülüğe karşı kalemini bir kılıç gibi kullanmıştır. İnandığı doğrulardan, tiyatrosunun bağımsızlığından ve sanatsal kalitesinden hiçbir zaman taviz vermeyerek modern çağın Don Kişot’u olmuştur.

Ferhan Şensoy’un kendi yarattığı o zengin kelime dağarcığını veya sistem eleştirisini düşündüğünüzde, onun kaleminden çıkmış ve aklınıza ilk gelen o unutulmaz replik hangisidir?

Bültenimize Katılın

Bu yazıyı beğendiniz mi? Aylık bültenimize bayılacaksınız.

Sanat Duvarı

Sanat Duvarı

Yorumlar

Leave a Reply

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir